Paĝoj el la historio de la Sukcena Lando
de Halina Gorecka
La unua paĝo
Legendo
… Kaj iĝis Litvo — la pli aĝa filo de Videvut — mastro en la tero
ĉe fluantaj akvoj de Boiko kaj Nemeno. Li konstruis
por si grandan fortikaĵon kaj nomis ĝin Garto, honore
al la unuenaskito. Kaj multajn idojn havis Litvo, kaj kun paso da tempo
ili konkeris multajn terojn, kaj tiuj teroj ricevis la nomon Litvujo.
Poste Videvut vokis sian duan filon — la bravan Samo. Kaj li metis
sian manon sur lian kapon makulitan per sango de oferita kapro, kaj li
demandis:
— Ĉu vi ĵuras respekti niajn diojn, resti fidela al niaj ordonoj
kaj al la volo de Kriva Krivajto? Ĉu vi fordonos
vian vivon kaj vian havaĵon kaj viajn idojn ofere, se tio estos postulita?
— Mi ĵuras! — respondis la bona Samo. — Antaŭ Perkuno,
Patrimpo kaj Pikollo, mi promesas fervore gardi obeemon al niaj dioj
kaj al iliaj ordonoj. Perkuno frapu per tondro mian tutan genton, eĉ se
iu ajn el miaj pra-idoj iam ajn rompos la ĵuron!
Tiam diris Kriva Krivajto:
— Metu vian manon sur la kapon de patro via, kaj poste tuŝu la sanktan
kverkon.
Samo faris tiel, kiel ordonis la Supera Idolpastro, kaj tuj fulmis kaj
tondris de la supro — mem Perkuno fiksis la ĵuron de la brava militisto.
Kaj aŭdiĝis el la ĉielo:
“Vi, Samo, Granda Militisto, vi devas iĝi mastro en la sankta tero
ĉe Ĥrono kaj Ĥalido!”
Konstruis Samo fortikaĵojn Ŝonevik, Girmova, Galdagora,
Rudava kaj multajn aliajn, kaj ĉi tiu lando eknomiĝis Sambio. Kaj
la homoj en ĉi tiu lando vivis apartan vivon, ĉar ili estis fervoraj
adeptoj de siaj dioj kaj de la milita arto. Famo pri militistoj-samboj
vastiĝis foren de Prusujo. Sed Samo havis malmultajn idojn, ĉar li havis
la solan edzinon — belulinon Pregolla, kiu junaĝe dronis en la rivero
Skara, kiu ekde tiam portas ŝian nomon. En tiu loko memore al sia edzino
Samo konstruis fortikaĵon Tvangste, kun paso da tempo kreskis tie urbo
kaj foirejo fama en ĉiuj landoj…
Estoj
Ĉi tiu legendo atentigas, ke la historio de la regiono, konata nun kiel
Orienta Prusujo, aĝas multe pli ol oni kutime asertas, memorante pri la
invado de Teŭtonaj kavaliroj kaj konstruo de la fortikaĵo Königsberg
en 1255.
Arkeologiaj esploroj montras, ke la sud-orienta Baltio estis loĝata
jam en mezolitiko. Estas trovitaj kaj esploritaj haltlokoj de ĉasistaj
grupoj kaj tombejoj, kiuj klare montras ankaŭ kontaktojn de lokanoj kun
najbaraj teritorioj. Sudaj popoloj ricevadis sukcenon interŝanĝe kontraŭ
armiloj.
Fine de la 3a jarmilo a.K. nomadaj hind-eŭropaj gentoj komencis loĝigi
Eŭrazion. Parto de ili invadis Orientan Baltion de la Okcidenta Dvino
ĝis Vistulo kaj subigis la lokan loĝantaron. Komenciĝis etnogenezo de
baltoj (prusoj, litovoj, latvoj).
En la 1a jarcento p.K. en Romio formiĝis enorme granda intereso pri
sukceno, kio kondukis al establo de surtera sukcena vojo de Romo al la
delto de Vistulo. Imperiestro Nerono prepare al la veno de Armenia reĝo
decidis konstrui lignan cirkon por akcepti kaj amuzi la altrangan gaston
kaj la urbanojn kaj ornami la cirkon per sukceno. Speciala ekspedicio estis
sendita por sukceno, faraĵoj el kiu ornamis ĉion eblan en la cirko —
de la muroj ĝis la portiloj por venkitaj gladiatoroj. Oni povas imagi
la efekton kiun faris flamantaj “sunŝtonoj” en rebriloj de fajro.
Romo estis mirfrapita kaj konkerita de sukceno, kiu ekde tiam estas vaste
uzata en ornamaĵoj.
La unua antikva sciencisto, kiu postlasis kredindajn informojn pri la
Balta maro kaj ties sukcena bordo, estis Plinio la Maljuna (23–79 p.K.).
Ĝuste lia Naturscienca historio enhavas rakonton pri la vojaĝo
de la Nerona komisiito por sukceno. Pliajn informojn donis Kornelio Tacito
(55–117 p.K.), kiu nomis la loĝantojn de la orienta marbordo estoj.
Estoj aperas en la rakonto de Vulfstan, komercisto aŭ vojaĝanto, kiu
ĉ. 890 vojaĝis de Ŝlesvigo al la urbo Truso ĉe Vistula delto. “Estlando
estas tre granda, kaj tie estas multaj urboj, en ĉiu urbo estas reĝo.
Tie multas mielo kaj lokoj por fiŝkaptado. Kaj la reĝo, kaj la plej riĉaj
homoj trinkas ĉevalinan lakton, sed la malriĉuloj kaj sklavoj trinkas
medon. Kaj inter ili estas granda malpaco”.
Ĝenerale estas akceptita la opinio, ke el la etna vidpunkto estoj estis
gruparo de okcidentaj baltoj, konsistantaj el kvar gentoj (estoj, galindoj,
sudinoj kaj karbonoj), loĝantaj inter Vistulo kaj Nemano.
Sed estoj de la sud-orienta Baltio ne estis la unuaj estoj. Antaŭ pli
ol du mil jaroj tiel estis nomataj popoloj loĝantaj inter Odro kaj Vistulo,
la orientaj najbaroj de ĝermanoj. Poste, fine de la 1a jarmilo, kiam la
loĝantaro de la regiono diskoniĝis en Eŭropo kiel “prusoj”, la terminon
“estoj” oni donis al la popoloj malpli konataj, kaj ĝi restos en la
teritorio de la nuna Estonio, kies loĝantoj ekde IX-X jc restis la lastaj
estoj en tiu senco.
La dua paĝo
Prusoj
La prusaj socio kaj kulturo formiĝis en 6a–8a jarcentoj surbaze de la
kulturo de estoj kaj sub la influo de la Granda Popolmigrado. Multaj popoloj
migris, sed precipe grandan influon en la Sukcena Lando havis gotoj kaj
slavoj. Oni supozas, ke parto de la loka loĝantaro (almenaŭ parto de
galindoj) partoprenis en la militiroj de gotoj. Ilia reveno al la patrujo
estis markita per apero de novaj armiloj kaj ceramikaĵoj. Estoj okupis
teritorion de la nuna Pomerio, sed venintaj slavoj forpuŝis ilin, kaj
Vistulo estis limo inter slavoj kaj estoj.
En la normana epoko (793–1066) okazis ne nur konkerado kaj koloniado,
tiam formiĝis komercaj ligoj en la Balta regiono, okazis aktiva interŝanĝo
de kulturaj valoroj. Tiuj kontaktoj klarigas ŝanĝojn en la ekonomio de
la prusoj fine de la 1a jarmilo. En la 8a kaj 9a jc sur la Balta marbordo
aperis komercaj urboj (Birka en Skandinavio, Truso ĉe Vistulo, Kaup en
nia regiono). Fine de la 10a jc formiĝis nova sistemo, kiu pli poste evoluos
en Hansan Union. Estis determinitaj komercaj vojoj kaj varoj por importo/eksporto.
Prusujo famis per siaj feloj, ĝi importis feron, salon kaj lanon. Prusaj
komercistoj aktive partoprenis en la balta komercado. (En Novgorodo estis
eĉ Prusa strato.)
Tiutempe en Eŭropo formiĝis kristana civilizacio, kies bazo estis
junaj feŭdaj ŝtatoj, kaj mezepoka geografia tradicio kiu donis novajn
nomojn al popoloj kaj teritorioj. Tio tuŝis ankaŭ la sud-orientan Baltion.
En la 9a jc la terminon “estoj” anstataŭis nova etnonomo “prusoj”.
Unuafoje ĝi aperis en verko de anonima bavara geografo, kiel la nomo de
la popolo loĝanta oriente de Vistulo. Prusujo kiel lando de prusoj aperas
en la dokumentoj de la Papa kancelario.
La
bazo de la prusa socio estis komunumo. Ĝi konsistis el kampara loĝloko
(vilaĝo) aŭ kelkaj loĝlokoj. En la prusa komunumo estis 12 kortoj aŭ
12 domposedantoj kun starosto kiel ĉefo. Grupo da komunumoj — distrikto
— havis administran centron en fortikigita vilaĝo, kie loĝis la estro
kaj kie povis sin kaŝi la loĝantaro en danĝera periodo. Distriktoj grupiĝis
en regionoj. Laŭ informoj de Petro el Dusburg komence de la 13a jc en
Prusujo estis 11 regionoj: Skalovio, Nadrovio, Sambio, Natangio, Varmio,
Bartio, Pomezanio, Pogezanio, Galimbio, Sudovio, Sassovio. (Laŭ aliaj
informoj tiun dividon faris la kruckavaliroj por administraj celoj.) Ĉiun
regionon estris konsilio de nobeloj.
La prusa socio estis patriarka. Prusa viro havis nelimigitan potencon
en la familio. Li povis vendi kiel sklavon aŭ mortigi ajnan sian familianon.
Heredado okazis nur laŭ la vira linio. Edzinoj estis aĉetataj, kaj plene
subiĝis al la edzo. La edzino ne manĝis kun la edzo ĉetable, ŝi devis
ĉiutage lavi liajn piedojn. Okazis, ke patro kaj filo kune aĉetis edzinon
por la patro, post lia morto la duonpatrino iĝis edzino de la filo. La
prusaj virinoj estis multekostaj, malpli kostis aĉeti virinon kaptitan
en militiro.
La loka socio konsistis el tri tavoloj: nobeloj, liberaj homoj kaj sklavoj.
En fruaj skribaj fontoj (ĝis la mezo de la 14a jc) oni malmulte mencias
pri la kulto de prusoj. Laŭ Petro el Dusburg, prusoj “respektis la naturon
anstataŭ Dion, nome: sunon, lunon kaj stelojn, tondron, birdojn, eĉ kvarpiedulojn,
inkluzive de bufo. Ili havis sanktajn arbarojn, kampojn kaj riverojn, kie
ili ne rajtis haki arbojn, plugi kaj fiŝkapti”. Kiel kultejo servis
sanktaj boskoj “Ramove”. Skribaj fontoj de la 16a–18a jc donas detalajn
informojn pri la dia panteono de prusoj. Aparte respektataj estis Perkuno,
Pikollo, Patrimpo. Perkuno — dio de tondro, fulmo, pluvo, kolera mezaĝa
viro kun nigra bukla barbo, fajre kronita — simbolis kuraĝon, sukceson,
ĉielon, tondron, ĉielan fajron (fulmon). Pikollo — mortblanka maljunulo
kun granda griza barbo, kovrita per blanka tuko — estis dio de la subtera
mondo kaj morto. Liaj atributoj estis kranioj de homo, ĉevalo kaj bovino.
Patrimpo — senbarba junulo kun spika krono sur la kapo — estis dio
de riveroj, fontoj kaj fekundeco. La triopo de dioj korespondis kun la
spaca kaj tempa modeloj de la mondo. Antaŭ ĉiamverda kverko en Ramove
brulis sankta fajro.
“Prusujo” aperis en la 10a jarcento kiel derivaĵo de “prusoj”,
do la lando estis nomita laŭ la popolo. Komence de la 16a jc aperis princlando
Prusujo, kaj ĝiaj civitanoj nature nomiĝis prusoj, sendepende de la etna
aparteno (germanoj, prusoj, poloj, litovoj k.a.). Do, la popolo estis nomita
laŭ la lando. Oni devas distingi inter la malnovaj prusoj (aŭtoĥtonaj
loĝantoj) kaj novaj prusoj (loĝantoj de Prusujo, prusujanoj).
Simon Grunau en siaj Prusaj kronikoj enkondukis la terminon
Prusa
aŭ Malgranda Litovio, kiu kunigis litovojn, translokiĝintajn al
Prusujo, kaj la reston de la malnovprusa loĝantaro. Laŭ ĉi tezo, la
etnaj prusoj ne malaperis en la 17a jc, sed iĝis prusaj litovoj. La “novaj
prusoj” estas posteuloj de la loka loĝantaro kaj koloniintoj. Tiusence
la nocio “prusoj”, kiel loĝantaro de Orienta Prusujo, ekzistis ĝis
la mezo de la 20a jarcento. Multaj famaj politikaj kaj kulturaj agantoj
de Orienta Prusujo, precipe en la 19a jarcento, fiere nomis sin prusoj.
Pluraj hipotezoj klarigas la etimologion de la vorto “pruso”. Ekzemple:
prusoj loĝis antaŭ rusoj (komparu, Ruthenia — Pruthenia, Rossia —
Borussia, Porussia). Aŭ: “pruso” devenas de la sanskrita puru-sa-h,
t.e. “homo”, “viro”. Aŭ: ĝi estis pruntita el la malnovgota kaj
malnovslava, en kiuj ĝi signifas “ĉevalo, virĉevalo”, respektive
“ĉevalo, ĉevalino”.
La tria paĝo
Misiistoj
En la 10a jarcento en Polujo kaj Rusujo formiĝis ŝtatoj. La junaj ŝtatoj
strebis konkeri teritoriojn de la paganaj prusaj najbaroj.
En 997 en la apudvistulan teritorion venis la unua misiisto — episkopo
Adalberto. Li naskiĝis en 955 en ĉeĥa nobela familio. En la infanaĝo
elektinte eklezian karieron, li naŭ jarojn lernis en Magdeburgo. 26-jara
li iĝis praga episkopo. Severa kaj postulema, li alvokis al humilo, sed
diocezanoj ne obeis lin. Malkontenta, li ekloĝis en monaĥejo apud Romo.
Tie li ekhavis ideon prediki kristanismon al paganoj.
Pola princo disponigis ŝipon al Adalberto kaj liaj akompanantoj, kaj
ili venis ŝipe al la lando de prusoj. En la unua prusa loĝloko la estro
petis la predikanton ĉesigi sian aktivadon kaj forlasi la landon, ĉar
pro enlaso de fremduloj respondecis per siaj havaĵoj kaj libero loĝantoj
de la teritorio, kie la fremduloj albordiĝis. Dum kelkaj tagoj Adalberto
kun siaj kunuloj navigis en la Vistula golfo, fine ili denove albordiĝis.
Dum la aliaj ripozis, Adalberto iris en la proksiman arbaron, kaj kiam
li estis revenanta prusaj rajdantoj atingis lin kaj mortigis. Liaj kunvojaĝantoj
fuĝis. Prusoj bruligis la korpon; la cindro poste estis aĉetita de pola
princo.
La martira pereo de Adalberto impresigis liajn samtempulojn. Li estis
sanktigita.
Dum la sekvaj du jarcentoj poloj plurfoje provis konkeri Prusujon. La
plej sukcesan militiron faris Boleslao III, kiu en la vintra kampanjo 1110–
1111 kaptis grandan predon. Prusoj rebatis. Iliaj trupoj regule rabis polajn
teritoriojn. Tiutempe ankaŭ rusoj kunpuŝiĝis kun sudavoj (orienta prusa
gento) — provoj subigi ilin renkontis reziston kaj rabatakojn kontraŭ
Rusujo.
Krucistoj
Fine de la 12a jarcento krucistoj devis retiriĝi el Palestino. La tuta
sistemo, kreita por la krucmilitoj, bezonis novan aplikon. Kaj nova celo
aperis — kristanigo de la Orienta Baltio.
Post saksaj komercistoj, kiuj en delto de Daŭgavo komercis kun la loka
loĝantaro, fine de la jaroj 1180-aj venis misiistoj. La teritorio ĉirkaŭ
la malsupra fluo de Daŭgavo ricevis la nomon Livonio pro la finn-ugra
gento livoj. En Livonio estis fondita episkopejo. Bertoldo, la dua
episkopo de Livonio, por akceli la kristanigon de la paganoj militiris
kaj pereis en batalo. Lia posteulo Alberto, fondinta en 1201 Rigon, ricevis
papan konsenton kaj fondis Ordenon de Diaj Kavaliroj, aŭ Ordenon de la
Glavistoj. Dum dudek jaroj la ordeno konkeris grandan teritorion, kiu ampleksis
la nunajn Estonion kaj Latvion.
La sukcesan kristanigon de Livonio provis ripeti en Prusujo ordeno de
la Cistercianoj, kun sidejo en Polujo. Kristiano en 1209 komencis mision
en Prusujo kaj pro la sukceso en Pomezanio kaj Pogezanio, li estis nomumita
episkopo de Prusujo en 1226. Sed la milito 1222–1223, en kiu partoprenis
ĉiuj kavaliroj de Polujo, malsukcesis, kvankam oni deklaris, ke Heŭmnio
estas konkerita. La teroj de Konrado Mazovia suferis pro la prusaj atakoj,
kaj li invitis la teŭtonojn, kiuj havis batal-sperton kontraŭ surĉevalaj
paganoj.
Teŭtonoj
Dum la regado de la grandmajstro Hermano von Salza la Teŭtona Ordeno ricevis
rajton akiri teron kaj havaĵojn de paganoj, fondi vilaĝojn, konstrui
preĝejojn kaj tombejojn. La ordeno iĝis granda terposedanto, kiu influis
la politikan vivon de Eŭropo.
Von Salza tenis bonajn rilatojn kun la imperiestro de la Sankta Roma
Imperio kaj kun la papo. Li ofte estis ilia paciganto. Li celis fondi ordenan
ŝtaton en Prusujo. Antaŭ ol ekagi Salza ricevis de la imperiestro permeson
pri Heŭmnio, promesita de Konrado, kaj pri la tuta Prusujo. Same faris
la papo.
Konkero de Prusujo
Prusujo estis konkerita dum 1230– 1283 pere de kelkaj krucmilitoj. Kampanjoj
daŭris nelonge, tial necesis rapide konstrui fortikaĵon kaj vilaĝon.
Post la konstruado plejmultaj kavaliroj revenis hejmen, kaj restis nur
reprezentantoj de la ordeno, kolonianoj kaj grupeto da militistoj-dungitoj.
Post la foriro de la kavaliroj prusoj atakis la fortikaĵon, ofte ili sukcesis
bruligi ĝin, ruinigi la vilaĝon kaj rekonkeri la teritorion.
Al la teritorio, kie nun estas Kaliningrada regiono, la teŭtonoj venis
en la tria kampanjo. En 1239 ili konkeris la prusan fortikaĵon Honeda,
sur kies loko estis konstruita kastelo Balga. Por konkeri Sambion, la plej
riĉan prusan regionon, estis organizita la kvina kampanjo en 1254–1255,
kiun gvidis bohemia reĝo Otokaro (Ottokar) II. Al ĝi aliĝis ĉeĥaj,
moraviaj, aŭstraj kavaliroj, taĉmentoj de princo Otto Brandenburgia.
Otokaro naskiĝis en 1230. Li iĝis reĝo post la morto de sia parto
en 1253. Otokaro kun sia armeo venis al Sambio sur glacio de la Vistula
Golfo (tiujare la vintro estis severa). La kampanjo estis rapida kaj sukcesa.
Estis konkerita la prusa setlejo Tvangste sur la kruta bordo de Lipca (poste:
Pregel). Surloke de la prusa sanktejo estis fondita fortikaĵo Kenigsbergo
(Königsberg). Ekzistas kelkaj klarigoj pri la nomo. Ofte teŭtonoj nur
germanigis prusajn toponimojn. Ĉe prusoj la loko havis gotdevenan nomon
Konungaberg. Tiel povis aperi ĝia traduko — Reĝa Monto. Laŭ alia klarigo,
la nomo estas omaĝo al la reĝo Otokaro, kiu pretendis la imperiestran
tronon. (Ĝi povus omaĝi ankaŭ princon Otto Brandenburgia, en kies regno
troviĝis urbo Kenigsbergo.) Sed kruckavaliroj havis tradicion doni al
novkonstruitaj kasteloj la nomojn de siaj iamaj posedaĵoj en la Sankta
Tero. En Sirio teŭtonoj posedis gravan fortikaĵon Mont Royal = Reĝa
Monto.
La kvara paĝo
Ekspansio de la ordeno
Kvankam la deklarita celo de la teŭtona ordeno estis kristanigo de la
paganaj popoloj en Baltio, la strategia celo estis kreo de propra ŝtato.
La konkerita teritorio estis tro granda, por ke la krucistoj povu mem prizorgi
ĝin. Ili intencis allogi koloniistojn el Germanio. Sed tiu plano montriĝis
neatendite malfacila — dum la unua jarcento ĉi tien venis nur ĉ. 30
mil homoj.
Krucistoj logis ankaŭ aŭtoĥtonojn por kreo de la ŝtato. Kiel memdeklarita
posedanto de la tuta tero en Prusujo, la ordeno per privilegioj allogis
la lokan nobelaran, konservinte iliajn terposedaĵojn kaj doninte novajn
terojn. Ribelemaj prusoj devis batali ne nur kontraŭ la krucistoj, sed
ankaŭ kontraŭ siaj samgentanoj, kiuj pro la ricevitaj privilegioj devis
servi en la krucista armeo.
La ekspansia politiko de la ordeno estis danĝera por ĝi mem. Alianco
kun aliaj ordenoj kondukis al vastigo de la teritoriaj interesoj. La unuiĝo
kun la glavistoj (1237) postulis unuigi la teritoriojn de Prusujo kaj Livonio,
al kio malhelpis Ĵemajtio kaj Litovio. Preskaŭ ĉiujare krucistoj entreprenis
atakojn, kies celo estis ĉefe Ĵemajtio. Ankaŭ litovoj kaj ĵemajtoj
sukcese militiris al Prusujo kaj Livonio.
Okcidentaj rusaj princlandoj trafis al la interesosfero de la ordeno.
Estis entreprenita la militiro kontraŭ Pskovo kaj Novgorodo, kiu senglore
finiĝis sur la lago Ĉudskoje en 1242. En 1260 “la fratuloj el Prusujo
kaj Livonio” estis venkitaj de kurŝoj kaj litovoj ĉe la rivero Durbe
(nun en Latvio). Tiuj malvenkoj kuraĝigis prusojn, kies ribelo daŭris
15 jarojn. Negrandaj trupoj da krucistoj sin kaŝis en sieĝataj fortikaĵoj.
Por helpi la sieĝatojn estis organizita speciala ekspedicio, kiu sukcesis
en januaro 1262. La ribelantoj ne estis kunorganizitaj kaj tio malhelpis
ilin okupi la ĉefajn kastelojn de la ordeno en Prusujo: Kenigsbergo, Elbing,
Balga, Memelburg. Baldaŭ la krucistojn refortigis helpo, kaj ili subpremis
la ribelon.
Por havi sekuran ligon al la plej proksima germana teritorio — Brandenburgia
Marko — la ordeno militakiris la Orientan Pomerion. En 1309 la ordena
ĉefurbo iĝis Marienburg (nun: Malbork en Pollando). La teŭtona ordeno
ekdominis en la sud-orienta Baltio: de la Finna golfo ĝis Vistulo. Fino
de la 14a kaj komenco de la 15a jarcentoj estis periodo de la zenito de
la teŭtona ŝtato.
Kenigsbergo kaj la tri urboj
Ankoraŭ en 1242 komercistoj kaj urbestraro de Lübeck traktis kun la ordeno
pri fondo de komerca urbo ĉe Pregel. Sur la loko de prusa setlejo la krucistoj
en 1255 konstruis etan lignan fortikaĵon Kenigsbergo. Apud ĝi aperis
la unua urbeto, kiu estis bruligita dum la ribelo de prusoj.
Dum la prusa ribelo ambaŭ militantaj flankoj konstatis la strategian
situon de la fortikaĵo Kenigsbergo. La batalo por ĝi estis aparte persista.
Por kontraŭstari la krucistojn, prusoj konstruis ŝiparon kaj ponton kun
gardoturoj super Pregel por malhelpi perriveran provizadon de la sieĝatoj.
La sieĝo daŭris pli unu jaron, nur kun grandaj perdoj la krucistoj eltenis
la sieĝon.
Por protekti la gravan punkton la krucistoj konstruis pliajn fortikaĵojn
kaj evoluigis Kenigsbergon mem. Anstataŭ lignaj konstruaĵoj aperis ŝtonaj
kaj brikaj. Digo baris la rivereton Löbebach. Remparo ĉirkaŭis fosaĵon
plenigitan per akvo. Aperis baraĵlago Kastela (nun: Malsupra).
En 1270 estis formita la Supra baraĵlago, kies nivelo je 22 metroj
superis la nivelon de Pregel. Estis konstruitaj tri muelejoj.
Post la prusa ribelo de 1261 estis formita nova loĝloko inter la fortikaĵo
Kenigsbergo kaj la norda branĉo de Pregel. La deklivo de la Reĝa Monto
estis firmigita, la rivervalo drenita kaj la bordoj fortikigitaj.
Sian urbon la loĝantoj konstruis dum pli ol 20 jaroj. 28 feb. 1286
la urbanoj ricevis dokumenton pri la fondo de la urbo Altstadt.
La akson de la urbo (de la okcidento al la oriento) formis tri ĉefaj
stratoj: Wassergasse, Langgasse kaj Bergstrasse ĝis 500 metrojn longaj.
Kun ili interkruciĝis multaj stratetoj. Apud la foirejo Marktplatz en
1310 oni konstruis la urbodomon.
La urboj en la ordeno estis fondataj por difinita kvanto da loĝantoj.
La teritorio estis dividata je kortoj kaj kiam ĉiuj ĉeloj de la reto
estis plenigitaj, oni konsideris la urbon finkonstruita. Oni ne rajtis
dividi la kortojn aŭ vastigi la urbon. Novaj venintoj povis lui loĝejon
en la urbo aŭ ekloĝi post la pordego, sed ili ne povis akiri urbajn civilajn
rajtojn, krom se nova urbo estis fondata.
Ambaŭflanke de la vojo, kiu iris tra la muelejo al Pregel ekloĝis
metiistoj, ankaŭ multaj teksistoj venintaj el Thorn. La urbo, komence
nomita Neustadt (Nova Urbo), sed fine ricevinta la prusan nomon Löbenicht,
ricevis urborajtojn 27 maj 1300 kaj modestajn terposedaĵojn, rajton fiŝkapti
kaj uzi arbarojn. La urbo estis tute malgranda, ĉ. 260 metroj je 400 metroj.
La tria urbo ĉe la Kenigsberga kastelo estis fondita danke al la eklezio.
La episkopo ricevis la orientan flankon de la insulo, kiun formis la du
branĉoj de Pregel, por konstruado de katedralo. Li ankaŭ rajtis kunligi
per ponto siajn malnovajn posedaĵojn kun la novaj kaj forbari sian parton
de la insulo Kneiphof. En la okcidenta parto de la insulo jam ekloĝis
komercistoj. 6 apr 1327 la nova urbo ricevis urborajtojn, unue sub la nomo
Pregelmünde aŭ Neustadt, sed definitiviĝis la malnovprusa nomo Knipab
en sia germana formo Kneiphof.
Dum kvarcent jaroj la tri urboj vivos kiel etaj suverenaj ŝtatoj kun
propraj leĝoj, urbestroj, armeoj, fajrobrigadoj, havenoj kaj stokejoj.
Jam en la 13a jc la urboj estis ĉirkaŭitaj per fortikigitaj muroj. Foje
ili konfliktis inter si. Nur en 1724 ili estis unuigitaj.
La
kvina paĝo
La administrado
La Teŭtona Ordeno konsistis el ekleziaj kaj mondumaj fratuloj. Ekleziaj
fratuloj necesis kiel pastroj en la ordenaj komunumoj por sendependeco
de la episkopoj. Mondumaj fratuloj dividiĝis je kavaliroj kaj ordinaraj
fratuloj. La unuaj portis blankajn mantelojn kun nigra kruco kaj rajtis
je altaj postenoj; la duaj, t.n. grizaj manteloj, okupis malaltajn oficojn.
Sed ankaŭ ili partoprenis en militoj, servis en la honora gardistaro de
la grandmajstro, voĉdonis en elektokunveno por grandmajstro.
La ordeno estis dividita je provincoj, kaj tiuj je distriktoj. La ĉefo
de provinco — komandoro — rezidis en unu el la ĉefaj kasteloj. La
grandmajstro rezidis en la kastelo de Marienburg. Distriktestroj kunvenigis
siajn konsiliojn ĉiun vendredon, komandoroj — ĉiun dimanĉon.
La disciplino en la ordeno baziĝis sur ĝia religia statuto. Fratuloj
votis ĉastecon; la statuto malpermesis al ili kisi eĉ siajn patrinojn
kaj fratinojn. Ili ĵuris senkondiĉan obeadon, tial ili havis mallongajn
harojn; ili ĵuris malriĉecon; ili havis neniun propraĵon, neniujn ornamaĵojn
por ŝildo aŭ kiraso; armilojn kaj ĉevalojn oni povis preni ĉe unu fratulo
kaj transdoni al alia. Ĉiu vestodetalo estis determinita per la statuto
kaj ĉiu vivminuto estis preskribita. La fratuloj dormis en komuna dormejo,
ili enlitiĝis duonvestitaj kun spado apude. Ili malrajtis havi sekretojn
kaj korespondi sen scio de sia estro.
La ordeno administris ne nur sin. La ordeno kreis Prusujon kaj regis
ĝin. Al episkopoj (nomumitaj de Romo), liberaj civitanoj, feŭduloj, proprietuloj,
urbanoj kaj kamparanoj — al ĉiuj ĝi indikis certan lokon kaj devojn.
Tri prusaj episkopejoj ĉe sia fondo ricevis riĉajn parcelojn. Dum
milito episkopoj devis havigi al la ordeno soldatojn. Sed ili memstare
administris siajn posedaĵojn, logante koloniantojn kaj fondante urbojn
kaj vilaĝojn.
En la tuta Prusujo funkciis la sama monunuo, ĝia valoro estis senŝanĝa.
Merkatoj estis liberaj de vojaj kaj doganaj impostoj. Ordenaj oficistoj
kolektis en siaj distriktoj terimposton kaj la dekonaĵon konsentitan kun
episkopoj.
En la 14a jarcento la impostoj kaj militservo por la civitanoj ne estis
pezaj. La ordeno posedis grandajn rimedojn kaj mem estis regula armeo.
La ordeno repagis al siaj subuloj militan damaĝon, helpis ilin dum malsato.
Severa polico gardis ĉiujn vojojn.
La floranta 14a jarcento
La disfloro de la teŭtona ŝtato ŝajnas nekredeble mirinda. Sed tion
konfirmas multaj atestoj kaj faktoj. Tiutempe Prusujo havis 85 urbojn,
el kiuj 60 estis fonditaj en la 14a jc, 1400 germanajn vilaĝojn kaj plurajn
vilaĝojn prusajn kaj polajn. La ordeno ĉiel helpis evoluigon de terkulturado.
Funkciis administrejoj por drenado kaj irigacio. Ĉiu vilaĝo devis zorgi
pri pureco de riveroj, baraĵlagoj kaj putoj. En Prusujo oni plantis tritikon,
sekalon, hordeon, avenon, fabojn, pizojn kaj karotojn. Krucistoj enkondukis
novajn plantojn. En la kontlibroj estas menciitaj papriko kaj safrano,
kiujn oni kultivis, same kiel lupolon, sur pli grasaj teroj. En la kroniko
ni legas, ke dum la severa vintro 1392 frosto pereigis vitojn kaj morusarbojn.
Kun aparta zorgemo oni bredis ĉevalojn. Krom la loka raso, malalta
kaj senlaca, uzata por poŝto kaj malpeza kavalerio, estis selektitaj ĉevaloj
por terkulturado kaj por peza kavalerio. Estis bredataj multegaj ŝafoj.
Abundis kaprinoj kaj kortbirdoj. Laŭ la kontlibroj, komence de la 15a
jarcento la ordeno posedis ĉ. 16 mil ĉevalojn, 10 mil 500 bovinojn, 61
mil ŝafojn, 19 mil porkojn.
Greno estis la ĉefa prusuja eksporto. Profitdona estis ankaŭ ligno.
Oni ĉasis bizonojn, ursojn, lupojn, kastorojn, sciurojn kaj mustelojn.
Ĉasbirdoj abundis tiom, ke ili estis uzataj kiel provianto por la armeo.
Per kolektado de mielo de sovaĝaj abeloj sin vivtenis vilaĝetoj rande
de la Dezerto (tiel oni nomis la vastan, arbarkovritan spacon inter Prusujo
kaj Litovio).
Metioj en Prusujo estis la samaj kiel en la aliaj landoj: bakistoj,
muelistoj, viandistoj, ŝuistoj, multegaj bierproduktantoj, frizistoj kaj
kirurgoj, medicinistoj, apotekistoj-sukeraĵistoj (krucistoj kunprenis
iliajn dolĉaĵojn en siajn militirojn), ŝipkonstruantoj…
Por administrado la ordeno dungis skribistojn kaj termezuristojn, por
la festoj — kantistojn, mimojn, arlekenojn kaj aliajn amuzistojn. Por
siaj preĝejoj kaj kasteloj ĝi havis orgenkonstruantojn, skulptistojn
kaj pentristojn.
Tra Prusujo iris varoj el Polujo kaj Suda Rusujo al la Balta Maro. La
ĉefa vojo pasis laŭ Vistulo. La ordeno malpermesis navigadon de fremdaj
ŝipoj; korporacio de vistulaj ŝipposedantoj, fondita kun la permeso de
la ordeno, ĝuis privilegiojn kondiĉe, ke ĉiuj havenoj kaj kajoj estu
ĉe la dekstra, t.e. prusa riverbordo.
Granda komerco en Prusujo estis en la manoj de la urboj, kiuj apartenis
al Hanso. La potencon de tiuj urboj konfirmas la fakto, ke la prusaj urboj
devis kompletigi trionon de la hansa armeo okaze de militoj kontraŭ piratoj
aŭ nordiaj reĝoj.
La ordeno estis granda konsumanto kaj granda produktanto, samtempe ĝi
estis komerca domo kun vastaj komercaj ligoj.
Armea potenco
La ordeno posedis militŝiparon sur la maro kaj riveroj. La armeo konsistis
el kampuloj kiuj servis ĉe ŝarĝveturiloj, kaj en infanterio; el malpeza
kavalerio en kiu servis liberaj prusoj, kaj el peza kavalerio al kiu apartenis
kruckavaliroj kun siaj vasaloj kaj dungitoj. Krucistoj atentis ĉiujn inventojn
en la armilaro kaj tuj adoptis ilin. La ordeno aparte fieris pri gisado
de grandegaj kanonoj. Ĝi senĉese evoluigis sian taktikon. La taĉmento
moviĝis en strikte difinita ordo. Neniu rajtis senpermese forlasi sian
lokon aŭ formeti kirason.
La sesa paĝo
Malgraŭ senĉesa militado
Fine de la 14a jc la ordena ŝtato atingis altan ŝtupon en sia ekonomia
evoluo. Ĝi multon atingis ankaŭ en la spirita vivo, en artoj kaj sciencoj,
malgraŭ tio ke samtempe daŭris senĉesa militado.
En Prusujo estis fonditaj parokaj kaj popolaj lernejoj. Prusaj junuloj
studis en grandaj mezepokaj universitatoj. Iuj el ili poste famiĝis kiel
profesoroj. En 1386 grandmajstro klopodis ĉe papo pri fondo de universitato
en Kulm.
Formiĝis propra literaturo kun jenaj branĉoj: historio de la ordeno,
rerakontoj de la Sankta Skribo, kaj vivo de sanktuloj. Ni nepre menciu
historiografon Petro el Duisburg, kies Prusaj Kronikoj ne nur priskribas
la periodon ekde la fondo de la ordeno ĝis 1330, sed ankaŭ informas pri
la antikva historio, religio, moroj kaj kulturo de prusoj. Religiaj legaĵoj
(en la germana lingvo, ofte rimitaj) servis por spirita eduko de la ordenanoj.
Inter Pollando kaj Litovio
Funkciado de la teŭtona ŝtato postulis regulan alvenon de novloĝantoj.
La plej proksima germana teritorio estis Brandenburgio. Akiro de Gdanska
Pomerio (1309) ebligis senperan ligon por germanoj sur la tuta sud-orienta
bordo de la Balta Maro.
Post
iom da internaj bataloj kaj konspiroj, la potencon en la Granda Litova
Princlando kaptis Jogaila (1351– 1434), filo de litovia princo Algirdas
kaj de tverja princino Juliana (Uljana Aleksandrovna).
Li kaptis kaj mortigis sian onklon Kęstutys, sed ties filo Vytautas (1350–1430)
eskapis kaj fuĝis al kruckavaliroj, akceptis ĉe ili bapton kiel Vitoldo
kaj ricevis ilian helpon en batalo kontraŭ Jogaila.
Jogaila
portempe cedis; li perdis Ĵemajtion kaj promesis akcepti romkatolikecon
(li estis ortodoksa, sed tio estis supraĵa — multaj litoviaj nobeloj
estis ortodoksaj por sukcesa regado en la orientaj slavaj provincoj). Sed
pli grave — pro insisto de polaj nobeloj 14 aŭg 1385 juna pola reĝino
Jadwiga (1371–1399) kaj Jogaila subskribis kontrakton pri unio, laŭ
kiu Jogaila 15 feb 1386 estis baptita kiel Władysław, kaj post tri tagoj
li geedziĝis kun Jadwiga kaj fariĝis Ladislao, reĝo de Pollando.
Ladislao igis Litovion romkatolika per deviga baptado en 1387. Sekve
la Papo kaj la eŭropaj reĝoj iom post iom ĉesis subteni la ordenon,
kies celo — kristanigo de Baltio — estis preskaŭ finita, ĉar nur
Ĵemajtio restis pagana.
Ladislao provis fari Litovion administra parto de Pollando kun sia frato
Skirgaila kiel ĉefo, sed Vitoldo rekaptis la potencon kaj konservis certan
sendependecon. Vitoldo daŭrigis ekspansion orienten, kie rusaj princlandoj
senĉese konfliktis inter si kaj ofte spertis tatarajn ekspediciojn. Sed
en 1399 ĉe la rivero Vorksla tataroj venkis la armeon de Vitoldo.
La ordeno profitis la konflikton inter la du litovaj kuzoj. Subtenante
jen Vitoldon, jen Ladislaon, ĝi kelkfoje atakis Litovion kaj en 1390 invadis
Vilnon. Por starigi pacon kun la ordeno Litovio rezignis pri Ĵemajtio
kaj pri siaj postnemanaj teroj. Rezulte la suda (teŭtona) kaj la norda
(Livonio) ordenaj posedaĵoj finfine ligiĝis teritorie. La ordeno okupis
la insulon Gotland (1398–1411) kaj aĉetis Novan Markon.
La grandmajstroj konsciis danĝeron de la unio por la ordeno. Same kiel
la antaŭaj grandmajstroj, Konrad von Jungingen kiu estris la ordenon dum
1394–1407 strebis eviti militon je du frontoj. Li skribis: “Estas facile
komenci militon, sed malfacilas fini ĝin. Prefere perdi unu, du aŭ kvar
ĉevalojn, ol la tutan landon. Ambaŭ flankoj posedas grandegajn teritoriojn,
sed ni estas eta lando kun multnombra popolo ne kutimiĝinta al militoj”.
23 maj 1404 Ladislao kaj Vitoldo pac-kontraktis kun la grandmajstro
Konrad von Jungingen. Pollando reprenis Dobrzinan regionon, sed rezignis
pri Pomerio, la ordeno rezignis pri pretendoj je la litoviaj teroj kaj
Novgorodo, sed regis Ĵemajtion.
Uzante la pacon kun la ordeno, Litovio aneksis pliajn rusajn terojn.
En julio 1404 Vitoldo denove okupis Smolenskon. Litovio komence de la 15a
jc iĝis la plej granda ŝtato de Eŭropo kun teritorio 1.100 mil km².
Ĝi konkeris preskaŭ ĉiujn princlandojn de la malnova Rusujo, interalie
Blankan Rusujon, Nigran Rusujon, Kievan Rusujon. La Granda Princlando etendiĝis
de la Balta ĝis la Nigra maro, de Pollando kaj Hungario preskaŭ ĝis
Moskvo. Ĝia loĝantaro (kaj armeo) estis plejparte slava kaj ortodoksa.
Konrad von Jungingen sukcesis ne nur grandigi la teritorion de la teŭtona
ŝtato, sed ankaŭ atingi interkonsenton kun sociaj tavoloj ene de la ŝtato;
lokaj nobeloj volonte servis ĉe la grandmajstro. Kreskis la bonhavo de
la ŝtato, kreskis ĝia financo. Sed en 1407 Konrad von Jungingen mortis…
Lia frato, Ulrich von Jungingen (1360–1410) estas elektita kiel grandmajstro.
Ulrich estis tre militema, sed malpli lerta politike. Laŭ kronikistoj,
Konrad avertis antaŭ sia morto kontraŭ lia elekto. Ulrich von Jungingen
ne sukcesis malpacigi Pollandon kaj Litovion. Vitoldo kontraktis kun Moskvo
(lia filino Sofia estis edzino de la granda princo Moskva Bazilo I), kun
la Ora Hordo kaj repaciĝis kun Ladislao. La Granda Princlando povis finfine
solvi siajn problemojn en la okcidento.
En 1409 ĵemajtoj ekribelis. La ribelo servis kiel preteksto por nova
milito (1409–1410) kontraŭ Litovio kaj Pollando. Sed tiuj jam grave
superis teritorie kaj loĝantare la ordenon, kvankam ĝi estis pli bone
organizita kaj pli riĉa. La militon iniciatis la ordeno.
La sepa paĝo
La Grunvalda batalo
15 jul 1410 ĉe la aŭroro la pola reĝo Ladislao (Jagailo) decidis ĉeesti
sanktan meson. Veninte kun la armeo al la vastaĵo inter Tannenberg kaj
Grunvaldo (Grünwald), li ordonis aranĝi bivakon inter la boskoj kaj arbustaro,
kaj starigis surmontete tendon de kapelo. Intertempe grandmajstro Ulrich
von Jungingen kun sia armeo atingis Grunvaldon. La pola reĝo persiste
preĝis, dum la reĝa armeo kaj la armeo de Vitoldo rapide formis batalvicojn.
La maldekstran alon formis pola armeo kun 42 polaj, sep rusaj kaj du bohemiaj
taĉmentoj. La dekstran alon formis litova-rusa armeo de Vitoldo. La unia
armeo etendiĝis je 2 km en tri vicoj. Je la dekstro situis tatara kavalerio.
La teŭtona armeo transformis siajn vicojn je du liniojn por etendi la
fronton ĝis 2,5 km. Ĝian dekstran alon formis 20 taĉmentoj de Konrad
von Lichtenstein, la maldekstran — 15 taĉmentoj de marŝalo Fridrich
von Wallenrode, en la dua vico staris 16 rezervaj taĉmentoj.
La batalon komencis teŭtonaj kanonoj. La tatara kavalerio kaj la unua
vico de la Vitolda armeo atakis la maldekstran alon de la teŭtonoj. Kavaliroj
de Wallenrode kontraŭatakis, al la batalo aliĝis la dua kaj tria vicoj
de Vitoldo, sed teŭtonoj rebatis kaj ekpelis ilin. Persiste staris tri
smolenskaj taĉmentoj, kiuj katenis parton de la teŭtona armeo. Unu smolenska
taĉmento plene pereis, la du aliaj trabatis vojon al la dekstra flanko
de poloj kaj protektis ĝin.
Tiam la unua vico de poloj atakis. Ilin kontraŭis la taĉmentoj de
Lichtenstein. Komenciĝis batalo. Poloj trarompis la teŭtonan vicon, sed
la taĉmentoj de Wallenrode, revenintaj post forpelo de Vitoldo, atakis
la dekstron. La smolenskanoj eltenis ankaŭ ĉi tiun baton, kaj la poloj
kontraŭatakis. Ĉi-momente falis la granda reĝa standardo de Ladislao.
Ladislao irigis antaŭen sian duan vicon, kiu savis la standardon,
ĉirkaŭis la armeon de Lichtenstein kaj ekpremis ĝin. Tiam la grandmajstro
persone kondukis al la batalo sian rezervon. Sed Ladislao ĵetis renkonten
sian trian linion, kiun apogis la reveninta armeo de Vitoldo. La teŭtona
armeo estis frakasita. La proksimuloj de Ulrich proponis al li fuĝi, sed
li fiere respondis: “Je Dio, mi ne forlasu tiun ĉi kampon, sur kiu pereis
tiom da eminentaj kavaliroj!” En la batalo pereis la grandmajstro, la
marŝalo kaj multaj gvidantoj de la Ordeno. Multaj teŭtonoj pereis dum
la posta persekutado, kaj multaj estis kaptitaj. Post la venko la alianca
armeo tri tagojn restis sur la batalkampo. Al la ordena ĉefurbo, Marienburg,
la aliancanoj venis nur 25 jul, kiam la teŭtonoj jam prepariĝis al sieĝo.
La sepsemajna sieĝo malsukcesis; Vitoldo rezignis daŭrigi la militon.
Rezulte de la Grunvalda batalo la potenco de la teŭtona ordeno estis
rompita kaj ties planoj pri dominado en la Orienta Eŭropo estis frakasitaj.
1 feb 1411 estis subskribita la unua Toruna packontrakto, laŭ kiu la ordeno
pagis tributon, kaj rezignis pri Ĵemajtio kaj Dobrzina regiono.
La Dektrijara Milito
La malvenko, malfortiĝo de la politika kaj ekonomia stato akrigis la internan
krizon de la ordena ŝtato: kreskis apartismaj tendencoj, maturiĝis konfrontado
kun la urbaj municipoj kaj socitavoloj. Intertempe en la ŝtato kreskis
kelkaj generacioj — posteuloj de la unuaj kolonianoj, daŭris asimilado
de prusoj — la loka elito strebis al partopreno en la gvidado de la ŝtato.
La ordeno estis fermita organizaĵo, kiu kompletigis sin per kavaliroj
el Eŭropaj landoj, ĉefe el Germanio. Malkontentaj urbestroj kaj lokaj
nobeloj formis Prusan Union, kies fondan dokumenton en februaro 1440 subskribis
19 urboj (7 membroj de Hanso kaj 12 malgrandaj) kaj 53 terposedantoj. Nek
papo, nek imperiestro agnoskis la Union. 4 feb 1454 en Toruno la Prusa
Unio rezignis subiĝi al la ordeno kaj komencis agi (la ruinoj de la Toruna
kastelo ĝis nun memorigas tion).
Prusa Unio serĉis helpon ĉe la pola reĝo Kazimiro IV, kiu subtenis
la iniciaton kaj “enkorpigis” la teritorion de la Unio. Multaj urboj
ekribelis kontraŭ la Ordeno, subtenis ilin la pola reĝo.
Komenciĝis la Dektrijara Milito (1454–1466). La milito estis elĉerpa
por ambaŭ flankoj, ĝian rezulton decidis fine mono, ĉar ambaŭ uzis
dungmilitistojn. La sieĝado de Marienburg evoluis tragike por la ordeno.
La sieĝatoj ne havis ŝancojn; baldaŭ elĉerpiĝis mono por pagi la dungmilitistojn,
tiuj ŝanceliĝis, kaj la ĉefurbo falis. La grandmajstro fuĝis en majo
1457 al Kenigsbergo, la dungmilitistoj konkeris la kastelon kaj ekmarĉandis
kun la pola reĝo pri transdono de Marienburg.
Tiel Kazimiro IV sen grandaj klopodoj, kvankam multekoste (459 mil guldenoj),
akiris la simbolon de la teŭtona ordeno. La negoco sukcesis; la reĝo
solene venis en la kastelon.
La konkerintoj iĝis konkeritoj
Post kelkaj pliaj malvenkaj bataloj la ordeno komencis serĉi pacon, ankaŭ
la pola reĝo estis interesita fini la militon. La dua Toruna packontrakto
estis subskribita 19 okt 1466; per ĝi Pollando akiris la okcidentan parton
de la teŭtona teritorio — Gdanskan Pomerion, Kulman teron, Varmian diocezon,
la urbojn Marieburg kaj Elbing. La ordeno, kies ĉefurbo iĝis Kenigsbergo,
agnoskis sin vasalo de la pola reĝo.
Rusa historiisto Nikolaj Karamzin jene karakterizis la finon de la ordena
periodo: “Pasia spirito de ĉi tiu milita frataro, sanktigita per kredo
kaj virto, memorata pro la grandanimeco kaj gloro de ĝiaj fondintoj, estingiĝis
en landoj de la nordo; riĉeco ne anstataŭas bravecon, kaj la kavaliroj-posedantoj,
iam fortaj pro neglektado de vivo, en troabundo da ĝiaj plezuroj trovis
sian malforton. La konkerintoj de paganoj estis konkeritaj de siaj kunfratoj-kristanoj”.
La oka paĝo
Krepusko de la teŭtona ŝtato
Malvenkoj de teŭtonoj en la 15a jc donis al la eklezia ŝtato ne nur teritoriajn
perdojn, sed ankaŭ politikajn. Sur la restinta teritorio (nomata Ordena
Prusujo) kruckavaliroj konservis malmulte da sendependeco. Ili devis agnoski
la superecon de la pola reĝo; ili ne rajtis memstare kontrakti aŭ ekmiliti.
Ĉiu novelektita grandmajstro estis devigata dum ses monatoj post la ekofico
veni al pola reĝo kaj ĵuri.
La eksteran politikon de la grandmajstroj post la Toruna packontrakto
(1466) karakterizis strebado revizii ĝin. Grandmajstro Friedrich von Sacshen
dum dek du jaroj multe klopodis por levi statuson de la teŭtona ŝtato.
Sub diversaj pretekstoj li evitis ĵuri al pola reĝo. Li mortis en 1510
sen ĵuri, sed ankaŭ sen atingi siajn politikajn celojn.
En tiu malfacila periodo la ĉefo de la ordeno iĝis 20-jara Albrecht
Hohenzollern. La elekto estis bone pripensita politika paŝo. Li estis
filo de Friedrich von Hohenzollern, margrafo de Brandenburgio,
kaj Sophie, filino de pola reĝo Kazimiro IV Jagełło. Ankaŭ la germana
imperiestro Maksimiliano subtenis Albrecht-on, esperante je alianco kontraŭ
Jagelonoj en batalo por la ĉeĥa kaj hungara tronoj.
Malfacilaj rilatoj inter Pollando kaj Ordeno rezultigis militon en 1520–1521,
en kiu neniu ŝancis venki. Albrecht packontraktis kun Pollando por kvar
jaroj, dum kiuj li penis, senrezulte, trovi aliancanojn en Germanio. La
Ordeno estis perdonta la restintan suverenecon kaj iĝonta parto de Pollando.
La
Ordeno perdis ĉion
Hazardo intervenis. En 1522 Albrecht konatiĝis en Nurenbergo kun arda
predikanto Andreas Osiander kaj iom-post-iom konvertiĝis al Reformismo.
Laŭ la konsilo de Martin Luther li decidis sekularigi la teŭtonan ŝtaton
kaj fondi heredan princlandon. Post sukcesaj traktadoj kun la pola reĝo
Sigismondo (la onklo de Albrecht) Albrecht venis al Krakovo. Ĉi tie 8
apr 1525 estis subskribita kontrakto pri sekularigo de la teŭtona ŝtato
en Prusujo kaj pri fondo de Prusa Princlando sur tiu teritorio.
La nova Pruslando restis dependa de Pollando. Formale ĝi estis
posedaĵo de la pola reĝo, kiun prusa princo ricevis por portempa hereda
posedo. La rajton de hereda posedo ricevis viraj idoj de Albrecht kaj de
tri liaj fratoj. Kaze de ĉeso de la vira linio, la princlando aŭtomate
iĝus parto de la Pola Reĝlando.
Dum la impona ceremonio Albrecht ĵuris fidelecon al la pola reĝo Sigismondo.
Per tio la teŭtona ordeno ĉesis ekzisti, kaj la 37a grandmajstro Albrecht
Hohenzollern iĝis princo Albreĥto I (Prusa).
Kenigsbergo iĝis la ĉefurbo de Pruslando. En 1527 Albreĥto edzinigis
Dorotean, filinon de la dana reĝo Frederiko I. Protestantismo estis deklarita
la ŝtata religio. Post la mezepoka ordena periodo en la Sukcena Lando
komenciĝis princlanda periodo, kun kiu venis humanismaj ideoj de Renesanco.
Prusa princlando
La loĝantaro de la nova princlando estis bunta etne kaj religie. Ĉi tie
loĝis germanaj koloniintoj venintaj diverstempe, prusoj, litovoj, poloj
kaj aliaj etnoj. Apud la ekspansianta luteranismo daŭris romkatolikaj
tradicioj. (Inter la 55 fratuloj, restintaj en Prusujo je la momento de
sekularigo, sep restis romkatolikaj.) La plimulto de la prusa-litova loĝantaro
malkaŝe aŭ kaŝite restis fidela al siaj malnovaj paganaj dioj. (Ekzemple,
en 1520, kun permeso de Albreĥto, prusaj kamparanoj de Sambio laŭ la
pagana tradicio oferis nigran bovon al siaj dioj por ke tiuj protektu ilin
kontraŭ pirataj rabatakoj.)
Por konstruado de la nova ŝtato kun centra potenco kaj unueca religio
necesis fidinda aparato de ŝtatoficistoj kaj pastroj. Por kontaktoj kun
aliaj ŝtatoj estis bezonataj kompetentaj diplomatoj. Por eduki junularon
en la nova spirito necesis nove preparitaj instruistoj. Mankis kuracistoj.
Resume: la ŝtato, eklezio kaj eduksistemo bezonis kompetentajn fakulojn.
Antaŭe la Ordeno invitis fakulojn el eksterlando aŭ direktis tien
por studoj siajn junulojn (tiuj ne ĉiam revenis). Sed nun necesis pli
radikala solvo — propra altlernejo. La tasko estis malfacila por la lando,
en kiu mankis intelektaj tradicioj. Klerigado longan tempon ne estis respektinda
kvalito inter teŭtonoj — pro senĉesaj militoj soldato pli valoris ol
sciencisto. Grandmajstroj ne ŝarĝis sin per aparta klero kaj ne strebis
proksimigi al si klerulojn. Escepto estis la antaŭlasta grandmajstro Friedrich
von Sachsen, la sola kun universitata klero. Dum lia regado la Kenigsberga
kortego akiris pli da eleganteco, ĉi tie formiĝis rondeto da homoj kun
progresivaj, humanismaj ideoj.
Albreĥto ĉiam strebis vastigi siajn sciojn. En la junaĝo li akiris
modestan kleron, sed volonte kaj interesite li konversaciis kun kleruloj,
vizitis sciencajn diskutojn kaj prelegojn. Li korespondis kun multaj elstaraj
samtempuloj. Kiel princo, Albreĥto daŭrigis kaj evoluigis la kulturajn
tradiciojn de Friedrich. Li invitis al sia kortego klerulojn, stimulis
artojn, libroeldonadon, helpis evoluigi eduksistemon. La salonojn de la
Kenigsberga kastelo ornamis artaĵoj de lokaj kaj eksterlandaj pentristoj.
Albreĥto amikis kun la patro kaj filo Cranach. Lucas Cranach la Maljuna
pentris du liajn portretojn (1511, 1528).
La unua presejo en Kenigsbergo estis fondita en 1523 por eldoni luteranan
literaturon, ne nur en la germana, sed ankaŭ en la lingvoj pola, litova,
prusa. Disvastigo de tiaspeca literaturo kontribuis al firmigo de konfesia
unueco de la lando. En 1529, surbaze de la libroj el likviditaj monaĥejoj
kaj tiuj de princo, formiĝis la Kastela biblioteko, kiu estis publike
alirebla.
Sed la plej granda merito de Albreĥto estis fondo de la Kenigsberga
universitato. Post la malfermo de la universitato en 1544, Albreĥto mem
ofte vizitis lekciojn aŭ konversaciis kun profesoroj.
La naŭa paĝo
La Kenigsberga universitato Albertina estis fondita sur la ondo de la reformacio.
La reformacio, celanta transformadon de la okcidenta kristanismo kaj demokratiigon
de la ekleziaj institucioj, funde influis la socian vivon de la okcident-eŭropaj
popoloj, la evoluon de kulturo kaj edukado.
La historia sorto kaj la geografia situo inter la balta-slava oriento
kaj la germana okcidento donis al Albertina apartan rolon ne nur en scienco,
sed ankaŭ en teologio kaj politiko.
Kazo Osiander
La unuaj jardekoj de Albertina estis malfacilaj pro senkompataj religiaj-dogmaj
konfliktoj, kiuj daŭris dum multaj jaroj. La juna luterana doktrino devis
kontraŭstari la romkatolikismon, firmigi internajn principojn, difini
rilatojn kun aliaj protestantaj movadoj. Tiujn procezojn akompanis akraj
teologiaj disputoj, kiuj en Kenigsbergo ofte transiris al personaj konfliktoj
inter teologoj. La idea senkompromisemo malfortigis la intelektan potencialon
de la Kenigsberga universitato, subfosis ĝian aŭtoritaton, fortimigis
profesorojn kaj studentojn.
La plej (mis)fama iĝis la kazo Osiander. Ĝia centra figuro estis nurenberga
predikanto Andreas Osiander (1498–1552), sub kies influo Albreĥto transiris
al reformismo. En 1549 Osiander iĝis profesoro de la Kenigsberga universitato
kaj estro de la teologia katedro (li forlasis Nurenbergon pro dogmaj diverĝoj
kun la rigoraj luteranoj).
La opinio de Osiander pri kelkaj dogmoj de luteranismo diverĝis de
la luterana doktrino kaj vekis kritikon de la lokaj teologoj. Osiander
kun la tuta ardo de sia temperamento defendis sian propran vidpunkton.
La disputo forlasis la akademiajn murojn, skismigante ne nur ekleziulojn
kaj universitatanojn, sed ankaŭ multajn urbanojn. Albreĥto subtenis la
partion de Osiander, kaj la konflikto akiris politikan karakteron. Parto
de profesoroj kaj studentoj forlasis la universitaton.
La senkompataj disputantoj malbenis siajn kontraŭulojn de katedroj,
en urĝe presitaj folioj kaj en teologiaj verkoj. Post la morto de Osiander
la konflikto daŭris pli ol dek jarojn. La finon metis speciala komisiono
de la pollanda reĝo, kiun iniciatis malkontentaj nobeloj. Laŭ ĝia verdikto
en 1566 estis ekzekutitaj tri konsilistoj de Albreĥto gvidantaj la Osianderan
partion.
Skalić, Skalich, Scaliger…
La
lastajn vivojarojn de Albreĥto malserenigis apero de Paul Skalich (= Stanislav
Pavao Skalić, Paul Scaliger, Paulus Scalichius, 1535–1575) — teologo
laŭ la klero, aventuristo laŭ la inklino.
Skalich estis kroato. Li studis en Vieno kaj Bolonjo. En la aĝo de
18 jaroj li iĝis doktoro de teologio, post du jaroj li iĝis kortega predikisto
de la reĝo Ferdinando I. Kulpigita pri herezo Skalich trovis azilon en
Wittenberg, el kie li venis al la kortego de Albreĥto.
La dudeksesjara intrigulo sukcesis dum mallonga tempo ĉarmi la maljunan
princon per rafinitaj manieroj, vigla spirito kaj, precipe, per okultaj
seancoj. Skalich iĝis potenca favorato, li enoficigis kaj eksigis konsilistojn
de la princo. Li ricevis donace teron kaj domojn.
Dum la teologia konflikto Skalich prudente aliĝis al la Osiandera partio.
Nobeloj kaj urbanoj estis malkontentaj pro lia tute arbitra regado. Ankaŭ
en Albertina li havis malamikojn. Sen havi formalan akademian oficon, li,
kun aprobo de la princo, lekciis pri filozofio, atakante la regantan Aristotelan
instruon. Studentoj ŝatis la lekciojn de Skalich, sed profesorojn ili
incitis. Antaŭ la alveno de la pollanda komisiono Skalich subite malaperis.
La tuta malkontento pri liaj intrigoj trafis la princon.
Psike rompita pro la ekzekuto de siaj partianoj, ŝarĝita per pezo
de la travivitaj jaroj, la maljuna princo post 1566 praktike forlasis la
aferojn. Albreĥto mortis 20 mar 1568 en la kastelo Tapiau; samtempe en
Neuhausen mortis lia dua edzino, la 36-jara Anna Maria.
Tiel finiĝis la longa kaj maltrankvila vojo de la lasta, tridek-sepa
grandmajstro de la Teŭtona Ordeno, la unua princo de Pruslando, la fondinto
de la Kenigsberga universitato — Albreĥto Brandenburga.
La Longa Kolbaso
La 17an jarcenton Kenigsbergo renkontis per brua festo de la Longa Kolbaso.
1 jan 1601 de la viandista korto startis nekutima procesio kun standardoj
kaj muziko. 103 viandistoj akompanataj de gaja amaso, portis surŝultre
pli ol 400-metran kolbasegon, kiun ili produktis. Apud la kastelo preskaŭ
60-metra peco estis donacita al la princa kortego kiel novjara donaco,
poste siajn pecojn ricevis urbestroj de la tri Kenigsbergaj urboj: Altstadt,
Löbenicht kaj Kneiphof. La “restaĵon” oni portis al la panbakista
korto, kie en gaja festeno partoprenis viandistoj kaj panbakistoj.
Post kvin tagoj, je Epifanio, panbakistoj aranĝis por la urbanoj feston
de la Granda Kringo.
La tradicio pluvivas. Meze de oktobro 2007 kaliningradaj viandistoj
pretigis sian Longan Kolbason. Sed tio estas tute alia historia paĝo.
La deka paĝo
Unio kun Brandenburgo
Post la morto de Albreĥto (1568) la situacio en Pruslando komplikiĝis.
Psike malsana filo de Albreĥto — Albreĥto Frederiko (1553–1618) —
ne kapablis regi la landon. Li vivis solece en la kastelo Fishchausen.
Kun la konsento de la pollanda reĝo, princoj-elektantoj Brandenburgaj
el la dinastio Hohenzollern estis regentoj de Pruslando. Post la morto
de Albreĥto Frederiko en 1618 ĉesis la Pruslanda branĉo de Hohenzollern-oj.
Tiutempa regento, Johann Sigismund (1572–1619), la edzo de la plej aĝa
filino de la princo, ricevis la princan titolon de la unuigita ŝtato Brandenburgio-Pruslando.
La kunigita ŝtato enhavis Brandenburgan princlandon, gravan ŝtaton
de la Sankta Roma Imperio, kaj Prusan princlandon, vasalon de la pola reĝo.
La ŝtatestro preferis nomi sin princo-elektanto (Kurfürsten), la loĝantaro
de Pruslando konsideris la polan reĝon supera instanco.
Por la nova ŝtato gravis liberiĝi el la pola dependeco. Tion sukcesis
atingi en 1657 granda princo-elektanto Frederiko-Vilhelmo. La lerta politikisto
eluzis la polan-svedan konflikton. Ricevinte subtenon de Svedujo, li proklamis
suverenecon de Pruslando. Malfortiĝinta dum militoj Pollando devis akcepti
tion. Tiamaniere Brandenburga-Pruslanda ŝtato iĝis plene unueca kaj sendependa,
kvankam ambaŭ partojn disigis pola teritorio.
Granda ruslanda ambasado
En 1695 la armeo de la ruslanda caro Petro I (1672–1725) kaptis turkan
fortikaĵon Azov. Petro decidis direkti ambasadon al la Rom-Germana imperiestro,
reĝoj de Britio kaj Danlando, papo, princo de Brandenburgo, kaj al Venecia
respubliko. La celo de Petro estis viziti multajn eŭropajn landojn por
akiri novajn konojn pri ŝipkonstruado, navigado, kaj artilerio. La oficiala
celo esprimita en lia ukazo estis “konfirmo de malnovaj amikecoj kaj
amoj, komuna por la tuta kristana mondo malfortigo de la malamikoj de kristanismo,
turka sultano, krimea ĥano kun ĉiuj muzulmanaj hordoj kaj daŭra pliigo
de la kristana hegemonio”. La caro vojaĝis inkognite, kio ebligis libere
moviĝi, kontakti privatulojn, senbare lerni. Aliflanke, li povis senprotokole
interparoli kun ŝtatestroj kaj diskuti politikajn problemojn. La vojo
pasis tra Livonio, Kurlando kaj Pruslando, evitante Pollandon, kie tiutempe
estis senreĝeco.
La Brandenburga princo Frederiko III (1657–1713) ricevis peton nur
pri transiro de lia lando, sed Frederiko decidis persone saluti la ambasadon
en Kenigsbergo. Li sendis komisiiton al Memel por renkonti la ambasadon.
Malgraŭ bona preparo la renkonto pasis tute alimaniere. Petro kun kelkaj
proksimuloj surŝipiĝis en Libava kaj mare venis al la pruslanda haveno
Pillau (nun Baltijsk).
17 maj 1697 Petro I venis al Kenigsbergo kaj ekloĝis en Kneiphoff.
La princo interparolis kun Petro inter kvar okuloj. Atendante la ambasadon,
kiu vojaĝis surtere, Petro ne deziris perdi la tempon kaj komencis lerni
artilerion; lia instruisto, kolonelo von Sternfeld, donis ateston al Petro
Miĥajlov (sub tiu nomo la caro vojaĝis), ke “li, en mallonga tempo,
por ĉies miro, montris tiajn sukcesojn kaj akiris tiajn konojn, ke ĉie
li estos rekonita kiel akurata, singarda, lerta, kuraĝa kaj aŭdaca pafmajstro”.
La veninta ambasado estis lukse akceptita. Uzante la okazon, Frederiko
deziris defendkontrakti kun Ruslando, sed Petro rezignis la proponon timante
ŝanĝi rilatojn inter Ruslando kaj eŭropaj landoj antaŭ la fino de la
milito kontraŭ Turkio. Estis aranĝita amikeckontrakto pri libera komercado
ambaŭflanka, pri malakcepto de ribeluloj kaj malamikoj, pri permeso por
rusoj veturantaj studcele al Germanio trapasi la teritorion de la princo,
kaj pri permeso por la komercistoj de la princo vojaĝi tra Ruslando al
Persujo kaj Ĉinujo. Krome, Petro buŝe konsentis subteni pretendojn de
Frederiko je reĝa krono.
Petro pasigis en Pruslando pli da tempo ol planite, atendante la elekton
de nova pola reĝo. Ricevinte bonajn novaĵojn el Pollando (venkis la partio
de saksa princo Frederiko Aŭgusto) li pluvojaĝis. Post la reveno de la
Granda Ambasado, sur la insulo Kotlin, apud Peterburgo, komenciĝis konstruado
de fortikaĵoj. La projekto, persone konfirmita de la caro, estis farita
laŭ la modelo de la fortikaĵo Friedrichsburg, kiun Petro ekzamenis apud
Kenigsbergo. En la jaro de la 300a datreveno de la ambasado unu el la kaliningradaj
stratoj ricevis la nomon “Kajo de Petro la Granda”. En la renovigita
Reĝa Pordego estas funkciigita ekspozicio pri tiu evento.
Prusa
reĝlando
Sub la regado de Frederiko III la Brandenburga-Prusa princlando aneksis
aliajn germanajn landetojn. La teritorio de la princlando superis kelkajn
reĝlandojn. Titolo de princo-elektanto ŝajnis nesufiĉa al Frederiko
III. Por promocii sian statuson li ekrilatis kun la imperiestro Leopoldo,
kies filo Karlo celis la hispanan tronon. Por kontraŭstari alian pretendanton
li bezonis soldatojn. Ĝuste soldatoj iĝis necesa pago por la aspirata
titolo. La nova reĝo estis kronita en la Kenigsberga kastelo 18 jan 1701
kiel Frederiko I, reĝo en Pruslando.
Amasaj malsanoj estis oftaj. Precipe kruela estis la pesto, kiu venis
en 1700 kaj daŭris dek jarojn, forpreninte la vivojn de preskaŭ triono
de la loĝantaro. La dua reĝo Frederiko-Vilhelmo (1688– 1740) unuavice
funkciigis internan migradon: pli bonstataj regionoj “delegis” siajn
loĝantojn al Insterburg, Tilsit, Ragnit. Poste venis migrantoj el aliaj
regionoj germanaj.
La plej konata estis la kazo de Salcburgo. Arkiepiskopo de Salcburgo
31 okt 1731 dekretis al ĉiuj luteranoj pli ol 12-jaraĝaj dum ok tagoj
forlasi la landon. En la responda dekreto 2 feb 1732 la pruslanda reĝo
deklaris la persekutatojn siaj ŝtatanoj kaj invitis ilin ekloĝi en Pruslando.
Migrantoj ricevis teron, brutojn kaj laborilojn. Gumbinnen iĝis centro
de migrado; eĉ estis diskutita la ideo nomi ĝin Nov-Salcburgo.
(Daŭrigota)
Notoj
1. Bugo kaj Nemano.
2. Grodno (en Bjelarusio).
3. Kulta nomo de la Supera Idol-pastro ĉe prusoj.
4. Ĉefaj dioj de prusoj.
5. Balta Maro kaj Kaliningrada (Vistula) golfo.
6. Primorsk, Marŝalskoje, Russkoje, Melnikovo (en
Kaliningrada regiono).
7. Æstii — loĝantoj en oriento (ĝerm.).
8. Tverj, kiu dum pluraj jardekoj havis la nomon
Kalinin jam rericevis, malkiel Kaliningrado, sian malnovan nomon.
9. Vytautas estis trifoje baptita: dufoje kiel
romkatoliko, unufoje kiel ortodokso. Ni nomas lin ĉi tie Vitoldo, kvankam
pli korekta estus Aleksandro, laŭ la lasta bapto.
10. Margrafo (= markgrafo). Titolo de princoj de
la Rom-germana Imperio; estro de markio, t.e. regiono ĉe limo de
imperio.
© Halina Gorecka, 2005-2008.
La teksto aperas felietone en La Ondo de Esperanto.
Al la indekso | Al
la ĉefa enirpaĝo
